02 Ocak 2010

Yeni Yıl Kalıp Sözü: İyi Yıllar

Atasözleri, deyimler, ikilemeler gibi iletişimi kolaylaştıran kalıp sözler de söz varlığımızın önemli bir parçasıdır. Bu konuda biraz araştırma yapınca bilig Dergisi'nde Yrd.Doç.Dr. Hürriyet GÖKDAYI'nın "Türkçede Kalıp Sözler" başlıklı güzel bir çalışmaya ulaştım.

"...önceden belirli bir biçime girip öylece hafızada saklanan, söyleneceği sırada yeniden üretilmeyip olduğu gibi hatırlanarak ve eğer gerekiyorsa bazı ekleme ve çıkarmalar yapılarak kullanılan, tek bir sözcükten, ardışık veya aralı sözcüklerden oluşabilen, belirli durumlarda toplumun benimsendiği sözleri sunarak iletişimin kurulmasına veya devamına yardım eden ve kullanım yerleri çok sınırlı olan kalıplaşmış dil birimleridir."
Hayırdua ve iyi dilek bildirenler: Güle güle oturun, Allah razı olsun, Allah ne muradın varsa versin, Mutlu yıllar, Doğum günün kutlu olsun, İyi bayramlar
Küfür, beddua-ilenç bildirenler: Lanet olsun, Allah cezasını versin, Allah kahretsin, Allah bela(sı)nı versin
Duygusal tepkileri dile getirenler (Korku, sevinç, şaşkınlık, acıma, çağrı,
buyruk, yasaklama, vb.):
Güler misin ağlar mısın?, Allah aşkına, Aklına şaşayım,
Allah çarpsın, Güleriz ağlanacak halimize
Selamlaşma bildirenler: Günaydın, İyi akşamlar, İyi sabahlar, Selamünaleyküm, İyi günler, Merhaba
Ayrılık bildirenler: Hoşça kal, Görüşmek üzere, İyi yolculuklar, Görüşürüz,
Allah'a ısmarladık, Elveda
Batıl inançları bildirenler: İyi saatte olsunlar, Şeytan kulağına kurşun, Elemtere fiş kem gözlere şiş, Nazar değmesin
Bir istek bildirenler: Saatiniz var mı?, Ateşiniz var mı?, Sadede gelelim, Bize de buyurun, Gereğini arz ederim, Durakta inecek var, Bana müsaade
Konuşanı veya dinleyeni yüceltme bildirenler: Senden (sizden) iyi olmasın, Sözünü balla kestim, Estağfurullah, Rahatsız ediyorum, Rica ederim
Bir isteği kabul veya reddetme bildirenler: Baş üstüne, Eyvallah, Amenna, Allah derim, Âmin, Emredersiniz, Maalesef, Maatteessüf
Dinleyeni eleştirme, uyarma, tehdit etme bildirenler: Ben sana gösteririm, Benden günah gitti, Benden söylemesi, Dikkat, Dikkatli ol, Kendine dikkat et, Ağzına acı biber sürerim, Alacağın olsun, Allah'tan korkmaz kuldan utanmaz
Genel bir davranış veya düşünce bildirenler: Korkunun ecele faydası yoktur, Tarih tekerrürden ibarettir, Tebdil-i mekanda ferahlık vardır, Her şey olacağına varır
Töre, gelenek ve kültürel değerleri yansıtanlar: Elçiye zeval olmaz, Yediğin içtiğin senin olsun gezdiğin gördüğün yerleri anlat, Ölülerin ardından kötü söz söylenmez, Ellerinizden öperim, Küçüklerin gözlerinden öperim, Ayıptır söylemesi
Dini inançları bildirenler: Allah bilir, Günah, Allah kerim, Kadere meydan okunmaz, Allah’tan geldi, Takdir-i ilahi
Soru sorup cevap isteyenler: Eş olarak kabul ediyor musunuz?, Hemşe(h)rim memleket nere?, Merhumu nasıl bilirdiniz?
Özür dileme bildirenler: Pardon, Af edersin, Kusura bakma, Kusura kalma, Özür dilerim
Sembolik olarak ödüllendirme bildirenler: Aferin, Bravo, Berhudar ol, Su gibi aziz ol, El öpenlerin çok olsun
Minnet, teşekkür bildirenler: Teşekkür ederim, Teşekkürler, Sağ ol(un), Elin(iz)e sağlık, Zahmet oldu
Yeni yıla girerken çokça duyduğumuz veya da çokça söylediğimiz "iyi yıllar" kalıp sözüne elimde olmadan takıldım.

2 yorum:

Mine Yaman dedi ki...

Ben Mutlu Yıllar'ı daha çok seviyorum sanırım, ama süper bir arşiv olmuş hepimize...
Teşekkürler, :)

Ali dedi ki...

Kalıp sözler konusunda pek beceriksiz olduğumdan araştırmaya devam ediyorum.

Benim için hala hamileler için "Allah kurtarsın" bir numara...

Dört yüz civarında kalıp sözden oluşan bir derleme yapıldığını yazmışlar: http://yayinlar.yesevi.edu.tr/files/article/165.pdf